Гамілія на IIІ звычайную нядзелю, Год A

I 

Калі прарок Ісая абяцае «вялікае святло» народу, які сядзіць у цемры, нашае ўяўленне адразу малюе сцэну, вартую Сесіла Б. Дэміля. Раскрываюцца нябёсы. Прамяні прабіваюць хмары. Хоры анёлаў. Залатыя трубы. Магчыма, лёгкі туман для атмасферы і запаволеная здымка для драматычнага эфекту. 

Мы не можам інакш. Нашае ўяўленне ў сферы рэлігіі было сфарміравана – ці скажона – стагоддзямі алтароў эпохі барока, дзе святыя часта купаюцца ў патоках нябеснага святла, нібы ў прамяні пражэктара на Канскім фестывалі. Дадайце да гэтага стагоддзе кіно: ад «Дзесяці запаведзяў» Дэміля з іх грандыёзнымі нябеснымі знакамі да «Мукі Хрыста», дзе святло працуе ў караваджаўскай манеры – рэзка, тэкстурна, амаль фізічна. 

Мы чакаем відовішчаў. Нас навучылі чакаць відовішчаў. 

І тады Мацвей, са сваёй характэрнай лаканічнасцю, разбурае нашыя чаканні адным абзацам. 

Езус прыходзіць у Галілею – не ў славе сваёй велічы, а як вандроўнік, пасля весткі пра арышт Яна Хрысціцеля. Ён пасяляецца ў Кафарнауме, дзе ў паветры пахне не ладанам, а вяленай рыбай. І там, на беразе возера, у звычайны працоўны дзень, Ён пачынае казаць: «Пакайцеся, бо Валадарства Нябеснае блізка». 

Вось і ўсё святло. Голас. Словы. Запрашэнне. 

Ніякай нябеснай піратэхнікі. 

II 

На пачатку 1900-х гадоў Джэймс Джойс увёў у літаратурны ўжытак паняцце «эпіфаніі» – не ў тэалагічным сэнсе свята Эпіфаніі, а як момант раптоўнага адкрыцця ў самых звычайных абставінах. Герой ідзе па вуліцы Дубліна, бачыць дзяўчыну на прыступках, чуе выпадковую фразу ў размове незнаёмцаў – і раптам нешта адкрываецца. Праўда. Прыгажосць. Сэнс. Але не праз грандыёзную падзею, а праз шчыліну на паверхні будзённасці. 

Эпіфанія Джойса была секулярызацыяй хрысціянскага досведу, але яна выявіла штосьці істотнае: боскае не абавязкова мае быць гучным. Яно можа прыйсці як шэпт. Як позірк. Як ціхае пазнаванне. 

Мацвей, здаецца, зразумеў гэта на дзве тысячы гадоў раней за Джойса. 

Калі Езус кліча рыбакоў: «Ідзіце за Мной», – там няма нічога, акрамя голасу. Пётр і Андрэй ладзяць сеткі. Іх рукі ў солі і лусках. Сонца хіліцца да небасхілу. Звычайны вечар пасля звычайнага дня. І раптам – гэты голас. Не гучны. Не загадны ў імперскім сэнсе. Проста: «Ідзіце за Мной». 

І яны ідуць. 

Што адбылося? Дзе цуд? 

Цуд быў не ў тым, што яны ўбачылі, а ў тым, што яны пачулі. У тым голасе было штосьці: не сіла прымусу, а сіла пазнавання. Нібыта нехта паклікаў цябе па імені, якога сам ты не ведаў, але якое заўсёды было тваім. 

Сімона Вейль пісала пра «няяўную прысутнасць» Бога, пра тое, што боскае часцей за ўсё выяўляецца не ў трыумфе, а ў адсутнасці, у пустаце, у цішыні, дзе чалавек нарэшце можа пачуць тое, што заўсёды прамаўлялася. «Бог можа прысутнічаць у стварэнні толькі ў форме адсутнасці», – сказала яна, і гэта быў не містычны парадокс дзеля трапнага слоўца, а дакладнае фенаменалагічнае апісанне. 

Святло, якое абяцаў Ісая, прыйшло. Але яно не асляпіла. Яно асвятліла. 

III 

Ёсць розніца – і яна фундаментальная – паміж святлом, якое асляпляе, і святлом, якое дазваляе бачыць. 

Першае – гэта святло допыту, пражэктар у твар, які знішчае ўсё, акрамя самога сябе. Ты не бачыш нічога, акрамя асляпляючай плямы. Ты пазбаўлены выбару: святло прымушае цябе прызнаць яго. 

Другое – гэта святло раніцы, якое ціха і паступова ўваходзіць у пакой, дазваляючы разгледзець контуры мэблі, убачыць твар блізкага чалавека на падушцы побач, заўважыць пыл у паветры – увесь свет у яго канкрэтнасці і крохкасці. 

Святло пражэктара патрабуе капітуляцыі: яно хоча быць доказам. Святло раніцы нічога не даказвае – яно проста прыходзіць, і ў ім рэчы становяцца бачнымі такімі, якія яны ёсць.  

Бог Евангелля прыходзіць як тое другое святло: не як рэзкі бляск, які адмяняе свабоду, а як світанак, які дазваляе нам убачыць рэчаістасць і прыняць рашэнне. Ён не патрабуе капітуляцыі перад неадольнай сілай. Ён прапануе сустрэчу. Адносіны. Выбар. 

Калі Хайдэгер пісаў пра мову, якая «прамаўляе» (Die Sprache spricht), а не проста перадае інфармацыю, ён указваў на нешта блізкае да евангельскага досведу Слова. Ёсць словы, якія паведамляюць пра факты: «Сёння ідзе снег», «Доллар узмацніўся». А ёсць словы, якія адкрываюць свет: «Я кахаю цябе», «Прабач мяне», «Ідзі за Мной». Гэтыя словы не апісваюць рэчаістасць: яны яе ствараюць. Яны ўмешваюцца. Яны патрабуюць адказу. 

«Пакайцеся, бо наблізілася Валадарства Нябеснае» – гэта не інфармацыйнае паведамленне. Гэта падзея. Гэта слова, якое робіць тое, пра што кажа. Яно не расказвае пра святло – яно ёсць святло. 

І менавіта таму, што яно не прымушае – яно патрабуе ад цябе ўсяго. Асляпляльная візія здымае з цябе адказнасць: ты зрынуты, ты не можаш не прызнаць. А ціхі голас пакідае цябе вольным. Ты можаш выбраць не пачуць яго. Можаш прыкінуцца, што не дачуў. Можаш працягваць ладзіць свае сеткі. 

А можаш устаць і пайсці.  

IV 

Левінас казаў пра твар Іншага – не як пра аб’ект успрымання, а як пра заклік, які апераджае любое разуменне. Ты бачыш твар жабрака, і перш, чым паспяваеш задумацца, ён ужо звярнуўся да цябе: «Не забі мяне сваёй абыякавасцю». Твар гаворыць перш за словы. Ён патрабуе, не аргументуючы. Ён раніць тваю самадастатковасць адной сваёй прысутнасцю. 

Евангелле поўніцца такімі тварамі. Езус не гаворыць доўгіх прамоў, калі кліча вучняў. Ён проста глядзіць. І ў гэтым позірку – усё. Пётр бачыць твар, які бачыць яго – не ягоную рэпутацыю, не ягоныя грахі, не ягоны статус рыбака, а яго самога, таго, кім ён можа быць, кім ён пакліканы быць. 

Гэта святло, якое не асляпляе. Святло, якое адкрывае цябе табе самому. 

V 

Мы жывём у эпоху, якая страціла здольнасць да ціхмянага. Нашыя гарады пастаянна залітыя неонавымі агнямі. Нашыя экраны свецяцца ў змроку спальняў. Нашыя апавяшчэнні міргаюць, вымагаючы ўвагі. Мы баімся цішыні, таму што ў цішыні мы застаёмся сам-насам з сабой, і гэта невыносна. 

Касцёл, і гэта трэба вызнаць сумленна, часта паддаецца гэтай спакусе. Часам мы робім набажэнствы падобнымі да шоу. Мы хочам уразіць. Мы думаем, што калі не будзе візуальнага эфекту, моладзь не прыйдзе. Або ператвараем Евангелле ў TED Talk з цікавымі слайдамі. 

Але Мацвей нагадвае нам: Бог не пачаў з шоу. Ён пачаў з голасу на беразе возера. 

Не таму, што Ён не мог зладзіць феерверк. Ён мог. Між іншым, Ён стварыў зоркі. Але Ён абраў іншае. Таму што феерверк уражвае, але не перамяняе. Захоплівае ўвагу, але не патрабуе свабоды. Кажа: «Глядзі на мяне», а не «Ідзі за Мной». 

А вера – гэта не відовішча. Гэта адносіны. Гэта калі ты чуеш голас, які кліча цябе па імені, і вырашаеш – кожны дзень нанова – устаць і ісці. 

VI 

Калі я чытаю ў Мацвея пра гэтую дзіўную, амаль раздражняльную абыякавасць да цудаў – «і Ён ацаляў кожную хваробу», – як быццам мімаходзь, ледзь не ў якасці зноскі, – я чую нешта важнае. 

Цуды здараюцца. Яны не выдуманыя. Але яны не галоўнае. 

Галоўнае – Слова. Голас. Прысутнасць. 

Ісая абяцаў святло. І святло прыйшло. Не як касмічная катастрофа, не як нябесная інвазія. Яно прыйшло як чалавек, які размаўляе з табой. Які глядзіць на цябе. Які ведае тваё імя. 

А гэта – калі ты гатовы пачуць – нашмат страшней і нашмат прыгажэй, чым усялякія цуды. 

Бо цуд можна назіраць збоку. Яго можна сфатаграфаваць. Можна апублікаваць у сацсетках. У яго можна верыць, як у дакументальны факт. 

А голас, які цябе кліча, нельга назіраць збоку. Ён патрабуе адказу. Ён робіць цябе саўдзельнікам. Ён дае тваю свабоду і разам з ёй – тваю адказнасць. 

VII 

У рэшце рэшт, магчыма, праблема не ў тым, што мы не бачым цудаў. Магчыма, праблема ў тым, што мы не ведаем, як убачыць святло. 

Мы чакаем відовішчаў, таму што відовішчы не патрабуюць ад нас перамянення. Яны патрабуюць толькі білета гледача. 

Але святло Евангелля патрабуе чагосьці іншага. Яно прыходзіць ціха, як раніца. Яно не штурмуе твае вочы. Яно проста пачынае свяціць, і ты паступова разумееш, што можаш бачыць. Што пакой, у якім ты ўсё жыццё пражыў у паўзмроку, напоўнены рэчамі, якіх ты не заўважаў. Што на тварах людзей, якіх ты ведаеш, ёсць выразы, якіх ты не вылучаў. Што ты сам – той, каго ты лічыў сабой, – гэта толькі цень таго, кім ты можаш быць. 

І тады голас кажа: «Ідзі за Мной». Не як загад. Як запрашэнне ў краіну, дзе заўсёды раніца, і святло заўсёды ціхае, але ўсё яскрава бачна. 

І ты можаш устаць. 

Або застацца ладзіць сеткі. 

Вось у чым цуд. Не ў тым, што выбар зроблены за цябе, а ў тым, што ён пакінуты табе. 

Святло прыйшло. Яно не асляпляе. 

Яно проста свеціць. 

І чакае.

Міхаіл Ткаліч SJ 

Выява: Florin Gorgan/Unsplash